Draadloos vertalen

Vertalen kan tegelijkertijd veel lol betekenen, als tot behoorlijke frustratie leiden. Ik zette mijn tanden in een zeer kort verhaal (zkv) van Fernando Venâncio* om er vervolgens niet uit te komen. De combinatie circusartiest zonder bereik is behoorlijk grappig in het Portugees, maar blijkt niet te werken in het Nederlands.

Een voordeel van zo'n zkv is dat je 'm gerust integraal kunt weergeven. Bij deze:

SEM REDE

O trapezista ainda perguntou:
- Achas mesmo? Sem rede?
O amigo malabarista, às voltas com o telemóvel:
- Pois é, sem rede.
Foi impossível chamar o pronto-socorro.


Het probleem doet zich al bij de titel voor. 'Sem rede' betekent in het Portugees zowel (en letterlijk) 'zonder net', maar ook 'geen bereik'. Dus wanneer de trapeze-artiest vraagt of het wel echt 'sem rede' moet, dan is de vraag welke hij bedoelt. Als zijn vriend de goochelaar, die komt aanlopen met z'n mobiele telefoon, de vraag bevestigend beantwoordt, gebeurt er blijkbaar een ongeluk en lukt het (dus) ook niet om de Eerste Hulp te bellen.
Maar ja, nu leg ik het zkv uit en dan is het makkelijk, maar nauwelijks grappig. Dus probeerde ik het te vertalen. Ik begon met het creatief omzeilen van het 'sem rede'. Maakte daar draadloos van en dan kan je van de trapezeartiest een koorddanser maken:

DRAADLOOS

De koorddanser vroeg nog:

- Weet je ’t zeker? Draadloos?

Zijn vriend, de goochelaar, kwam aanlopen met z’n mobieltje:

- Tja, draadloos.

Het lukte niet de eerste hulp te bellen.

Maar ja, dan blijft de grap in de laatste zin niet meer overeind. Je kunt immers draadloos bellen en een koorddanser zonder koord is een beetje bizar, dan wel vergezocht.

De tweede poging was daarom om 'rede' letterlijk te nemen. Dat kun je ook vertalen als 'netwerk', in de brede betekenis zoals in het Nederlands. Nu kun je in het Nederlands wel inloggen op een netwerk, maar toch gebruik je het niet om aan te geven dat je geen bereik hebt als je zegt dat je geen netwerk hebt. We bellen ook niet via een netwerk. Ik kan nu wel weer terug naar de letterlijke vertaling van 'trapezista'. Maar een trapezeartiest zou niet spreken van een netwerk. Dus ook deze poging loopt dood:

ZONDER NETWERK

De trapezeartiest vroeg nog:

- Weet je ’t zeker? Zonder netwerk?

Zijn vriend, de goochelaar, kwam aanlopen met z’n mobiel:

- Tja, zonder netwerk.

Onmogelijk  de eerste hulp nog te bereiken.

Een derde poging dan maar. 'Sem rede' vertalen als '(geen) bereik'. ik probeer nog te komen met een breder begrip dat trapezeartiest, namelijk evenwichtskunstenaar, en dat hij dan geen bereik heeft:

GEEN BEREIK

De evenwichtskunstenaar vroeg nog:

- Zeker weten? Geen bereik?

Zijn vriend de goochelaar kwam aanlopen met z’n device:

- Tja, geen bereik.

Tevergeefs de eerste hulp te bellen.

 

Helaas heeft het begrip 'bereik' geen breder begrip, in de zin dat de evenwichtskunstenaar door een gebrek aan bereik uit z'n lood slaat. Daarmee zou de hele vertaling minder letterlijk worden, misschien, maar wel geslaagd, denk ik. In ieder geval prees Fernando mij om de vertaalpogingen (het is een vrij unieke situatie dat je je vertaling zo kunt delen met de oorspronkelijke schrijver, in ieder geval als het om het Nederlands gaat) en constateerde hij dat 'sommige taalgrappen inderdaad onvertaalbaar zijn', maar hij voegde daar een citaat van de grote Portugees-vertaler August Willemsen aan toe: 'geef het nooit op.' Doe ik dus ook niet, ik blijf puzzelen. En als een lezer dezes een suggestie heeft, hoor ik het graag.

* het zeer korte verhaal SEM REDE komt uit de bundel 'Beijo Técnico, e outras histórias' van Fernando Venâncio, 2015, uitgeverij Babel, Lissabon, Portugal