Poëzieweek: Paulo Leminski

En jawel, in het kader van de Poëzieweek, vertalen we nog even door. Vandaag een drukke dag, dus een kortje, én bovendien een opgepiepte. Ik deelde hem namelijk al eerder. Anyway, deze is van Paulo Leminski (1944-1989). Berucht en beroemd dichter, woordkunstenaar, vertaler, en judoka uit Curitiba.


Het origineel (hiernaast afgebeeld), haalde ik uit een boek getiteld Múltiplo Leminski. De titel van het boek, dat werd uitgegeven in het kader van een tentoonstelling van zijn werk in het Oscar Niemeyer Museum, wijst al op de veelzijdigheid van Leminski. Nu is de vorm van dat museum bijzonder (zie de foto hieronder), maar ook de vorm van het gedichtje vraagt om aandacht. Het suggereert bijna een soort haiku, waar Leminski meester in was. Het is het formeel natuurlijk niet; daarvoor ontbreekt het de regels aan het voorgeschreven aantal van 5, 7 en weer 5 lettergrepen. Het tekent de breedte van het werk van Leminski: speels, kinderlijk, maar soms ook moeilijk te doorgronden en experimenteel, zoals in zijn boek Catatau, dat wel vergeleken wordt met Ulysses. Catatau is een filosofische bespiegeling over de hypothetische vraag wat er zou gebeuren als René Descartes in het kielzog van Maurits van Nassau naar Brazilië zou reizen. Het boek is de ultieme uitdaging voor welke vertaler dan ook; ik begin er voorlopig dan ook maar niet aan. Er is wel een mooie film aan gewijd. Die heet Ex Isto en het lijkt me geweldig om die dan een keer in Nederland te laten zien.

Museu Oscar Niemeyer (foto JK)

Enfin, het gedichtje dan. Vermakelijk was het moment dat ik met de vertaling begon en dacht 'sapo, dat is makkelijk'. 'Sapo' is immers een kikker en het plaatje lijkt er nogal op. Blijk ik daar al de mist in te gaan. Ik heb serieus, minimaal tien jaar, gedacht dat 'sapo' kikker was. Ik bedoel maar, Kermit de kikker is in het Portugees toch echt 'Caco, o sapo.' Kom ik er, na een verwarrende discussie ergens in de binnenlanden van Pernambuco, achter dat 'sapo' een pad is... Kikker is in het Portugees 'rã', wat je zo ongeveer uit spreekt als [gààà]. Dus eigenlijk ook wel logisch dat Sesamstraat, én Leminski voor 'sapo' kozen; dat klinkt  een stuk vriendelijker en poëtisch een stuk meer verantwoord.
Maar goed, dat probleem is hierbij opgehelderd. Ik heb verder bij de vertaling rekening gehouden met het aantal lettergrepen. Niet alleen om Leminski's liefde voor haiku's toch maar te eren, maar ook omdat dat het ritme bepaald wel ten goede komt. Kikker, en niet van pad, paste ook in de vertaling beter...


verlate nacht de maan staat laag
vraag het de kikker maar
waar hij nu weer over kwaakt


Soms weet ik niet of nou makkelijker is om een kort gedicht te vertalen, dan wel een lange. Ik weet wel dat zo'n kortje heerlijk puzzelen is.