Poëzieweek: Ferreira Gullar

Dag drie van de Poëzieweek en we krijgen de slag te pakken. Vandaag weer een kortje, met daarom een wat langer verhaal. Over de dichter, maar vooral ook over de omvang van het gedicht dat weer tot heerlijk puzzelwerk heeft gezorgd. De eerste vier zinnen lukten nog wel vlot, maar het allerlaatste woordje leidde tot de nodige hoofdbrekens. Ik zal vertellen hoe dat zit.

Eerst maar even de dichter-van-de-dag introduceren. Ferreira Gullar (1930-2016) wordt gerekend tot de grote dichters van de tweede helft van de 20ste eeuw. Misschien wel zijn bekendste werk is 'Poema sujo', oftewel Vies Gedicht. Gullar schreef het tijdens zijn ballingschap in de jaren '70. Ruim 90 pagina's lang, complex en lyrisch. Moge ook dit werk weer een uitdaging zijn voor verder vertalen!
Gullar won de belangrijkste literaire prijzen in de Portugeestalige wereld, werd voorgedragen voor de Nobelprijs en won in 2002 de Prins Clausprijs. Hij trad eerder ook al meerdere keren op in Nederland, zoals op het International Poetry Festival in 1998. Zijn werk werd daarbij vertaald door de legendarische vertaler August Willemsen, die hem ook begeleidde en inleidde bij die optredens. Er moet een zekere vriendschap ontstaan zijn tussen die twee. In een bibliotheek in São Paulo kwam ik een verzamelwerk tegen van Gullar en tot mijn niet geringe verbazing en vreugde was daarin het gedichtje 'A August Willemsen' opgenomen. Het gaat als volgt:

A August Willemsen

Tive um sonho conclusivo:

sonhei que a vida era um sonho

e quando a vida acabava

o sonhador acordava

                                            vivo

Mijn vertaaldrang zette haar tanden in dit gedicht en nu, anderhalf jaar later, denk ik dat 'm heb. Kijk, het probleem is dat er een eindrijm in zit. Dat maakt het sowieso lastig. In de vertaling van Retratos van Ana Marins Marques komen we dat een stuk minder tegen en dan kun je je veel meer richten tot het ritme en willekeurig zo hier en daar wat allitereren. Maar bij deze is het schema een strakke a-a-b-b-a. Dus een limerick, maar dan zonder overige voorschriften die bij dat type gedicht horen. 

Zoals gezegd, de eerste vier gingen best oké, hoewel ik moet toegeven dat de uiteindelijke uitvoering pas vandaag definitief geworden is. Maar hoe ik de zinnen ook vertaalde; elke keer kwam dat laatste woord, dat er op moet rijmen, in de knoei. 'Vivo', is een vervoeging van het werkwoord 'viver', oftewel leven. Vivo kan, dus, vertaald worden als werkwoord in de eerste persoon enkelvoud, maar bijvoorbeeld ook als 'live', als in muziek, of als bijvoeglijk naamwoord waarbij het levendig betekent. Dan heb je op zich genoeg om mee uit de voeten te kunnen, toch? 'Levend' zegt genoeg.
Maar hoe krijg je het rijmend met de eerste twee regels? Die konden wel één keer op 'dromend' eindigen, maar dat kwam weer niet lekker uit met de tweede zin, die dan ook op een tegenwoordig deelwoord (en dus op -end)
zou moeten eindigen. Nu bedacht ik dit los te laten, en een andere manier de eerste twee zinnen te vertalen. Ik liet ze eindigen op 'pas' en 'was'. En was nog steeds de vraag hoe ik 'vivo' ging vervoegen en laten rijmen op -as. De vraag zette zich vast in mijn hoofd, en ik ging andere dingen doen. Ergens tussen het opvouwen van de was en de boodschappen had ik een idee. Ik zou de muzikale achtergrond van Willemsen (die enkele jaren op het conservatorium doorbracht) kunnen gebruiken. Vivant? Vivace? Muziektermen die 'levendig' aanduiden. Rijmt het? Ik ben bang dat we het met een middenrijm moeten doen. Waarbij 'vivace' [vie'vaatsje] nog eerder aansluit bij de derde en vierde regel. Ik vind vivant voor het moment acceptabel; inhoudelijk mooi, redelijk qua rijm. Dus daarom is dit nu, wat mij betreft, de uitkomst:

Voor August Willemsen* 

Mijn laatste droom zo pas:

droomde dat het leven droom geworden was

en toen het leven staakte

de dromer ontwaakte

                                            vivant

Ik ben niet 100% gelukkig met het resultaat en zou het super vinden als iemand met een ander voorstel komt. Toch vind ik dat ook wanneer de vertaling niet helemaal lukt, je de publicatie moet plaatsen. Zeker op je eigen blog. En zo toch even Ferreira Gullar aandacht te schenken tijdens de Poëzieweek.

 



* Het originele gedicht komt uit Ferreira Gullar Toda Poesia, uitgever José Olympia, 1980, 11de druk. De vertaling: Joris Kleverlaan